Kontakt

Przedszkole Nr 2 w Lubsku
ul. Piastowska 27
68-300 Lubsko,
tel. dyr. 457-35-53
adm. 457-35-54

Galeria

Licznik odwiedzin

631034
Dzisiaj
Ogólnie
9
631034

Twoje IP: 54.81.77.93

Bezpieczne wakacje

Prowadzenie strony

Dorota Sułkowska

Opóźnienie rozwoju mowy

W codziennych kontaktach z dziećmi najczęściej spotykamy się z grupą zaburzeń mowy zwaną dyslalią i opóźnionym rozwojem mowy. W literaturze przedmiotu opisane są dwa podstawowe typy opóźnień w rozwoju mowy:

1.) proste opóźnienie rozwoju mowy – syn. alalia prolongata, zwykłe opóźnienie rozwoju mowy, zespół opóźnienia mowy czynnej, wycinkowe opóźnienie rozwoju mowy, samoistne opóźnienie rozwoju mowy – SORM, będące jedynie naturalną odmianą rozwojową.

2.) opóźnienie rozwoju mowy – syn. opóźniony rozwój mowy, niesamoistne opóźnienie rozwoju mowy – NORM, będące zjawiskiem logopedycznym o charakterze patologicznym, towarzyszącym różnym zaburzeniom rozwoju

( głuchocie, niedosłuchom, upośledzeniu umysłowemu, zaburzeniom rozwoju motoryki ), specyficznym zaburzeniom rozwoju mowy bądź wchodzących w skład całościowych zaburzeń rozwojowych ( np. autyzmu ).

Samoistne opóźnienie rozwoju mowy (SORM ) jest następstwem zakłóceń procesu rozwojowego, natomiast niesamoistne opóźnienie rozwoju mowy ( NORM ) – jego zaburzeń.

A. Istota SORM:

- Mowa kształtując się na normalnej podstawie powstaje później i wolniej niż zwykle. Jednakże w końcowej fazie rozwojowej osiąga swój zwykły poziom ( Sovák ).

- W takich przypadkach rozwój mowy odbywa się z opóźnieniem w stosunku do wieku, przy nie zaburzonej percepcji słownej ( Dilling – Ostrowska).

B. Objawy i dynamika rozwoju:

- W przypadku prostego opóźnienia rozwoju mowy pierwsze wyrazy pojawiają się

w końcu drugiego, a nawet trzeciego roku życia, lub też do tego czasu dziecko posługuje się zaledwie kilkoma bądź kilkunastoma wyrazami o prostej budowie fonetycznej. Dopiero po okresie względnej stagnacji zazwyczaj następuje pewne przyspieszenie procesu rozwojowego. Dynamika rozwoju mowy w całej rozciągłości jest różna od normalnej ( Kania).

- U prawidłowo rozwijającego się dziecka okres fizjologicznej niemoty kończy się między 12 a 15 miesiącem życia, a u dzieci z prostym opóźnieniem rozwoju mowy okres ten może się wydłużyć od 15 miesięcy do 3 lat. Zasób słów dzieci, które wykazują SORM jest bardzo skromny, występują wady artykulacji i dłuższe wyrazy są redukowane do 1 lub 2 sylab. Dzieci te bardzo długo posługują się pojedynczymi słowami lub zdaniami dwu-, trzywyrazowymi, ale z licznymi agramatyzmami

( Gałkowski, za: Pruszkiewicz,).

- Proste opóźnienie rozwoju mowy stwierdza się, gdy dziecko zaczyna mówić dopiero

w 3 roku życia, a w 4 roku życia jego mowa nadal jest słabo zrozumiała dla otoczenia

( Jastrzębowska za: Kordyl)

Proponowane przez H. Spionek wskaźniki opóźnienia rozwoju mowy :

-późniejsze pojawienie się gaworzenia ( norma: 6 – 7 miesiąc życia ),

- późniejsze pojawienie się pierwszych słów ( norma: koniec 1 roku życia ),

- ubóstwo czynnego i biernego słownika, a także brak niektórych części mowy ( norma: 2 letnie dziecko powinno wymawiać około 300 słów, a rozumieć znacznie więcej i w 3 roku życia powinno wymawiać od 1000 do 1500 słów i wykazywać znajomość prawie wszystkich części mowy, pod koniec okresu przedszkolnego liczba używanych przez dziecko słów powinna dochodzić do 4 tysięcy ),

- późniejsze pojawienie się zdań prostych i złożonych ( pod koniec 2 roku życia dziecko powinno operować zdaniami prostymi, a pod koniec 3 roku życia – zdaniami złożonymi),

- zbyt długo utrzymująca się wadliwa wymowa różnych dźwięków mowy ( zjawisko charakterystyczne dla wcześniejszych okresów rozwojowych ), czyli przedłużający się okres swoistej wymowy dziecięcej.



Dla celów diagnostycznych istotne jest ustalenie stopnia opóźnienia rozwoju mowy opierając się na wyżej opisanych wskaźnikach służących ocenie tego zjawiska, ustalono, że o poważnym stopniu ORM należy mówić, gdy mowa dziecka:

• rocznego jest na poziomie dziecka półtorarocznego ( dziecko jedynie gaworzy ),

• 2 – letniego jest na poziomie mowy dziecka rocznego ( wymawia kilka słów ),

• 3 – letniego jest na poziomie mowy dziecka 1,5 rocznego ( tworzy jedynie równoważniki zdań, a słownictwo jest na poziomie dziecka 1,5 rocznego ),

• 4 – letniego jest na poziomie mowy dziecka 2 – letniego ( formułuje zdania proste, słownictwo czynne jest na poziomie dziecka 2 – letniego, tj. około 300 słów ),

• 5 – letniego jest na poziomie mowy dziecka 2,5 letniego ( nadal zdania proste, słownictwo na poziomie dziecka w wieku 2,5 lat ),

• 6 – letniego jest na poziomie mowy dziecka 3 – letniego ( pojawiają się zdania złożone, wymawia ono 1000 – 1500 słów ),

• 7 – letniego jest na poziomie mowy dziecka 3,5 letniego.



C. Przyczyny SORM:

Przyczyny prostego ( samoistnego ) opóźnienia rozwoju mowy nie są w pełni rozpoznane i wciąż stanowią przedmiot badań. Jedni autorzy szczególne znaczenie przypisują czynnikom środowiskowym, warunkom społecznym inni zaś uważają, że SORM jest przejawem braku dojrzałości układu nerwowego mowy itp. Najnowsze badania neuropsychologiczne dowodzą, że nie należy tego zjawiska bezpośrednio wiązać z leworęcznością i z brakiem przewagi funkcjonalnej jednej z półkul mózgowych ( z brakiem tzw. „dominacji” ), gdyż dotychczasowe ujęcie mózgowej organizacji języka – opiera się na bardzo niepewnych dowodach ( Jastrzębowska za: Herzyk).

1. Endogenne przyczyny prostego opóźnienia rozwoju mowy – zakładają, że podłożem tego zjawiska jest opóźnienie mielinizacji włókien nerwowych ( typu ruchowego ), unerwiających mięśnie narządów artykulacyjnych, co powoduje trudności w wykonywaniu szybkich i precyzyjnych ruchów. T. Zalewski uważa iż osłona mielinowa ( otoczka tłuszczowa ), spełniająca rolę izolacji i zabezpieczająca sprawne przekazywanie bodźców, w toku rozwoju pojawia się czasem dość późno ( w niektórych nerwach ruchowych dopiero około 3-4 roku życia ). Powoduje to opóźnienie w docieraniu bodźców z mózgu do mięśni artykulacyjnych, które tym samym nie są w odpowiednim czasie przygotowane do wykonania zamierzonego ruchu. Ponieważ mięśnie te dużo wcześniej przygotowują się do wykonania określonego ruchu ( kilka głosek naprzód ), to zakłócenie ich programowania powoduje, że aparat wykonawczy mowy jest mało sprawny i nie nadąża za potrzebami dobrze już rozwiniętego ośrodkowego układu nerwowego. Przejawia się to trudnościami w szybkich zmianach pozycji mięśni, niezbędnych przy przechodzeniu od jednego układu artykulacyjnego do drugiego ( tj. od głoski do głoski ), a w konsekwencji trudnościami w tworzeniu wypowiedzi słownej. Według T. Zaleskiego deficyty tego rodzaju wcale nie są rzadkie i dotyczą nie tylko aparatu mięśniowego. Zdarza się bowiem, że podobna niedojrzałość dotyka również narząd słuchu, wzroku czy pewnych okolic mózgu. Stąd też niemożność opanowania pewnych czynności – zdawałoby się prostych – wynika właśnie często z opóźnień mielinizacyjnych w pewnych szczególnych rejonach organizmu. U dzieci takich, przy prawidłowo rozwiniętych ośrodkach rozumienia i prawidłowych czynnościach myślenia słownego, obserwuje się brak dojrzałości aparatu wykonawczego mowy. Prawidłowe rozumienie mowy tłumaczy się tym, że mielinizacja włókien czuciowych następuje szybciej niż ruchowych – stąd opóźnienie ekspresji w stosunku do recepcji.

Poza T. Zalewskim inni autorzy też formułują opinię o późniejszym dojrzewaniu układu nerwowego jako jednej z przyczyn prostego opóźnienia rozwoju mowy uznając, że jest ono następstwem:

- dezorganizacji synergii nerwowo – mięśniowej w akcie mówienia ( Dilling-Ostrowska),

- opóźnienia dojrzewania włókien poprioreceptywnych, przewodzących bodźce dla synergistycznej czynności mięśni (Dilling-Ostrowska),

- opóźnienia rozwoju i dojrzewania obszarów związanych z mową w korze mózgowej, jądrach podstawy mózgu, wzgórzu i móżdźku (Gałkowski za: Dilling-Ostrowska,),

- uwarunkowań genetycznych ( dziedziczność ), o czym świadczy występowanie opóźnienia rozwoju mowy u członków rodziny (szczególnie u osobników płci męskiej),( Sovák).

Autorzy opracowań poświęconych temu zagadnieniu podkreślają, iż wymienione czynniki są trudne do uchwycenia, stąd niejednokrotnie spotyka się w nich określenia, że przyczyny prostego opóźnienia rozwoju mowy są nieznane, nieokreślone, przypuszczalne lub, że brak uchwytnego czynnika etiologicznego( Dilling-Ostrowska).

2. Do środowiskowych i społecznych czynników sprzyjających powstaniu samoistnego opóźnienia rozwoju mowy zalicza się głównie sytuacje deprywacyjne (czasowa rozłąka z matką, dłuższa hospitalizacja, brak bliskiego kontaktu emocjonalnego matki z dzieckiem itd. ) oraz nieodpowiednią stymulację rozwoju językowego. Do tej ostatniej grupy przyczyn I. Styczek zalicza:

- brak podniet do mówienia lub nadmiar bodźców słownych – może wywołać niechęć do kontaktów werbalnych i do różnych zahamowań w tym zakresie;

- nieprawidłowe wzorce i postawy językowe dorosłych, błędna wymowa, stosowanie nieprawidłowych form gramatycznych, nieadekwatne, ubogie słownictwo, naleciałości gwarowe przejmowane przez dzieci. Te ostatnie, jeśli nie zostaną w porę usunięte, mogą się utrwalić i utrudniać proces prawidłowego rozwoju mowy, podobnie jak wymienione wyżej nieprawidłowe postawy językowe dorosłych, takie jak np. wzmacnianie własnym zachowaniem błędów wymowy dziecka poprzez uznawanie ich za rozczulająco dziecinne bądź naśladowanie sposobu wysławiania się dziecka (tzw. mowa nianiek);

- niewłaściwa reakcja otoczenia na pierwsze wypowiedzi dziecka ( np. brak zainteresowania, lekceważenie wypowiedzi dziecka czy też przyjmowanie ich z nadmiernym entuzjazmem ) – może powodować tłumienie chęci do mówienia, zaburzać naturalną potrzebę powiadamiania.

T. Zalewski największą rolę w tym względzie przypisuje niewłaściwym kontaktom matki z dzieckiem ( zbyt małe zainteresowanie dzieckiem, małomówność matek, luźny związek uczuciowy, brak matki ) oraz wielojęzycznemu otoczeniu dziecka ( dostarczanie nadmiaru wzorców, które nie mogą być zintegrowane przez młody organizm).

Przy zakłóceniach i zaburzeniach rozwoju mowy uwarunkowanych egzogennie nie stwierdza się defektów anatomicznych czy psychoneurologicznych, które można by uznać za przyczynę opóźnień. W wielu wypadkach wcześnie podjęta świadoma stymulacja rozwoju mowy daje bardzo dobre rezultaty ( Styczek).

W klasyfikacjach międzynarodowych proste (samoistne ) opóźnienie rozwoju mowy zalicza się do normalnych odmian rozwoju, które nie mają większego znaczenia klinicznego (Pużyński).

Takie podejście pozwala na włączenie do samoistnego opóźnienia rozwoju mowy pewnych zjawisk – obok wycinkowego ORM i zespołu opóźnienia mowy czynnej – opóźnienie rozwoju artykulacji i rozwojową niepłynność mowy.

• Wycinkowe opóźnienie rozwoju mowy ( syn. nierównomierny rozwój mowy, wycinkowe opóźnienie w zakresie mowy ).

Według B. Sawy w niektórych wypadkach brak lub słaby rozwój mowy jest jedynie wycinkowym opóźnieniem mowy, wynikającym z indywidualnego tempa i rytmu rozwojowego dziecka. Ma to miejsce w tedy, gdy wykluczy się działanie czynników środowiskowych, ogólne opóźnienie rozwoju i inne zaburzenia, takie jak zaburzenia słuchu, ośrodkowego układu nerwowego, emocjonalne itd. Przy wycinkowym opóźnieniu rozwoju mowy – będącym przejawem dysharmonii rozwojowej – dziecko np. długo wypowiada tylko kilka sylab lub słów, za pomocą których komunikuje się z otoczeniem, lub też naśladuje jedynie melodię mowy otoczenia, jednakże sposób zabawy i zachowania się dowodzą, że jego inteligencja jest w normie. W takich wypadkach rozwój mowy niejednokrotnie rozwija się gwałtownie ( bez konieczności interwencji ) i przebiega prawidłowo.

• Zespół opóźnienia mowy czynnej ( syn. opóźnienie rozwoju mowy czynnej ).

Jest to zespół objawów charakteryzujących się tym, że dzieci zaczynają mówić później

i dalszy rozwój ich mowy przebiega z pewnymi trudnościami. Podobnie jak inne postacie SORM, zjawisko to nie jest następstwem innych zaburzeń, mających podłoże anatomiczne czy psychoneurologiczne, lecz stanowi efekt niedojrzałości aparatu artykulacyjnego ( opóźnienie mielinizacji włókien nerwów czaszkowych ruchowych, co powoduje opóźnienie w przewodzeniu bodźców do mięśni artykulacyjnych).

T. Zalewski (1992, s. 41 ) traktuje ten zespół jako przejaw dolnej granicy normy. Z badań tego autora wynika, że zespół opóźnienia mowy czynnej występuje u około 3% populacji dzieci przedszkolnych. Dotyczy głównie dzieci w wieku 3 – 4 lat przy czym częściej chłopców niż dziewczynek ( proporcja 3 :1 ). Jest to więc dość powszechne zjawisko.

Dzieci z zespołem opóźnienia mowy czynnej charakteryzuje to, że:

- mówią mało lub wcale,

- słyszą dobrze i prawidłowo wykonują polecenia słowne,

- w izolacji ( rzadziej w sylabach ) potrafią wymówić prawie wszystkie głoski, nie potrafią jednak złożyć ich w słowo wypowiedziane płynnie i w należytym tempie,

- ich poziom umysłowy ( badany testami bezsłownymi ) jest prawidłowy, zgodny

z wiekiem. Przy zastosowaniu testów całkowitych ( słownych i bezsłownych ) wyniki otrzymane w skali bezsłownej i w skali słownej znacznie się różnią na korzyść tych pierwszych. Gdy różnica pomiędzy wynikami jest nieznaczna, należy podejrzewać upośledzenie umysłowe w stopniu lekkim,

- opóźnione są etapy pojawiania się poszczególnych głosek ( opóźniony rozwój artykulacji),

- w następstwie opóźnienia rozwoju mowy występuje trudność w nauce czytania i pisania (Zalewski).

Zdaniem tego autora wczesne rozpoznanie zjawiska i odpowiednie postępowanie

wyrównawcze umożliwia opanowanie mowy przez dzieci z zespołem opóźnienia mowy czynnej na poziomie ich rówieśników.

W celu zdiagnozowania zespołu opóźnienia mowy czynnej należy wykonać następujące badania:

- badanie słuchu,

- inteligencji za pomocą skal bezsłuchowych,

- należy wykluczyć istnienie wad organicznych w obrębie aparatu głosowo – artykulacyjnego,

- po czym należy sprawdzić poziom rozumienia mowy ( zalecając wykonanie poleceń słownych czy wskazywanie nazwanych przez badającego przedmiotów i obrazków ).

W przypadku odkrywania prawidłowych wyników wszystkich wymienionych badań,

rozpoznajemy zespół opóźnienia mowy czynnej. U takich dzieci nie jest jeszcze w pełni dojrzały aparat wykonawczy mowy przy prawidłowo rozwiniętych czynnościach myślenia słownego ( Zalewski).

• Opóźnienie rozwoju artykulacji ( określone często jako dyslalia rozwojowa ).

Jak nazwa wskazuje, jest to opóźnienie rozwoju tylko jednego aspektu mowy – aspektu fonetycznego. Nie obserwuje się deformacji dźwięków ( będących zawsze przejawem patologii ). Wzorzec mowy i funkcjonowanie języka są prawidłowe. Wypowiedzenia dziecka są jedynie jakością odpowiadającą wcześniejszym fazom rozwojowym. To sprawia, że w takich przypadkach mówi się tylko o opóźnieniu rozwoju mowy, o jej zakłóceniu, a nie o zaburzeniu. Opóźnienie to jest jedynie odmianą normy, lecz gdy zjawisko to utrzymuje się dłużej ( powyżej 6 – 7 roku życia ) uznawane jest za patologię. Przyczyny opóźnienia rozwoju artykulacji są związane z wolniejszym tempem dojrzewania układu nerwowego. W późniejszym czasie nie obserwuje się trudności w nauce czytania i pisania, ani też zaburzeń w relacjach interpersonalnych czy zaburzeń emocjonalnych i zachowania

( Klasyfikacja Zaburzeń Psychicznych…,1997).

•Rozwojowa ( fizjologiczna ) niepłynność mowy ( określana jako jąkanie rozwojowe ) to opóźnienie rozwoju ekspresyjnego aspektu mowy.

Według Z. Tarkowskiego jest to zaburzenie swobodnego przechodzenia od jednego elementu wypowiedzi do drugiego oraz zakłócenie jej tempa i rytmu w następstwie desynchronizacji procesu formowania trzech poziomów wypowiedzi, tj. treści, formy językowej i substancji fonicznej, występujące w okresie intensywnego rozwoju językowego dziecka ( Tarkowski); to normalna niepłynność mowy będąca przejawem trudności okresu dziecięcego. Mowa dziecka nie jest bowiem doskonałą ( pozornie ) mową dorosłego. Nie jest jeszcze zautomatyzowana i strategicznie wypracowana. Na powierzchni ( na zewnątrz) cechuje ją wyraźnie większa niepłynność (Gałkowski za:Starkweather). Niepłynność ta nie ma jednak podłoża patologicznego.

Wynika to z faktu, że małe dziecko musi się nauczyć wielu czynności, takich jak: siedzenie, chodzenie, jedzenie, mówienie. Są to wszystko podstawowe czynności, których pojawienie się uważamy za oczywiste, a wymagają one wielu skoordynowanych ruchów z udziałem mózgu i całego organizmu. Podobnie jak umiejętność chodzenia, tak i mowa nie rozwinie się z dnia na dzień. W mowie istnieje znacznie więcej elementów niż płynność. Wymaga ona dokładnej znajomości tego, co się chce powiedzieć, wyszukania właściwych słów wyrażających precyzyjnie tok myślenia, znajomości odpowiednich dźwięków i umiejętności ułożenia ich w słowa, kontroli nad oddechem w celu uruchomienia fałd głosowych i wydania głosu. Skoordynowanie tych elementów daje dopiero płynną i swobodną mowę. Jest to bardzo skomplikowany proces. Pomimo to wiele dzieci uczy się mówić spontanicznie, bezwiednie i bez problemów, podobnie jak sprawnie opanowuje inne czynności ( jedzenie, chodzenie itp. ). Jednak istnieją też dzieci, które zamiast płynnej mowy wykazują zawahania i przerwy. Należy jednak pamiętać, że nie każda niepłynność jest jąkaniem ( zacinaniem ). Większość dzieci przed 5 rokiem życia przechodzi przez okres niepłynności. Dzieci te uczą się koordynowania poszczególnych elementów swojej mowy, podobnie jak i innych czynności. Demonstrują zawahania, potknięcia, przerywają tok mówienia, aby rozpocząć od nowa. Jest to zjawisko normalne, mieszące się w normie rozwoju, bo w istocie wszyscy wykazujemy zawahania w naszej mowie, wtrącamy elementy retardacyjne ( mmm, ee, yy ), robimy niepotrzebne przerwy, powtarzamy głoski, sylaby, a nawet całe zdania. Całkowicie płynna mowa nie jest bowiem możliwa, tak jak nie jest możliwe całkowite jąkanie, bo pewne słowa czy zdania nawet w ciężkich postaciach jąkania są wymawiane płynnie ( Byrne, 1989)

Nie należy zatem utożsamiać jąkania z normalną niepłynnością mowy, która jest zjawiskiem nie mającym – poza powtarzaniem sylab, wyrazów czy fraz – z nim żadnych wspólnych cech. Objawy normalnej niepłynności mówienia wiążą się jedynie z nieustabilizowaną organizacją motoryki mowy, z nie zakończonym dojrzewaniem struktur układu nerwowego warunkujących płynność mowy. Aby odróżnić obie te formy niepłynności mówienia Z. Tarkowski wprowadził kilka kryteriów umownie nazwanych: ilościowym, jakościowym, etiologicznym, lingwistycznym, psychologicznym, rozwojowym i terapeutycznym.

Warto w tym miejscu zaznaczyć iż w praktyce proste opóźnienie rozwoju mowy często myli się z afazją rozwojową, upośledzeniem umysłowym, autyzmem wczesnodziecięcym i głuchotą. Dlatego też w postępowaniu diagnostycznym nie można zapomnieć o badaniach rozwoju umysłowego za pomocą testów bezsłownych, o badaniach słuchu oraz stanu aparatu artykulacyjnego, a także o badaniach poziomu rozumienia mowy. Zarówno dysfazję rozwojową, jak i proste ( samoistne ) opóźnienie rozwoju mowy charakteryzuje dobry słuch, prawidłowy rozwój umysłowy oraz to, że nie występują niedowłady i porażenia w obrębie aparatu wykonawczego mowy. Odróżnienie obu tych zespołów jest bardzo trudne, a w wieku 3 – 4 lat wręcz niemożliwe. W zasadzie do 5 roku życia nie ma pomiędzy nimi żadnej istotnej różnicy. W obu przypadkach obserwuje się bowiem początkowy brak rozwoju mowy, a następnie opóźnienie jej rozwoju. Dopiero wykluczenie innych zaburzeń i długotrwała obserwacja przebiegu procesu rozwojowego pozwala na określenie charakteru zaburzenia.

Specyfika dynamiki rozwoju mowy dzieci z prostym ORM polega na tym, że prawie do 5 roku życia poziom rozwoju mowy odbiega od normy wiekowej, po czym nagle zaczynają mówić i szybko wyrównują opóźnienie, a ich dalszy rozwój przebiega zupełnie prawidłowo. Gdy opóźnienie rozwoju mowy utrzymuje się powyżej 5 roku życia wówczas można już mówić o rozwojowej dysfazji, afazji dziecięcej, a postęp w rozwoju mowy w tych przypadkach jest zazwyczaj niewielki. Lekarze zaliczają proste opóźnienie rozwoju mowy i afazję rozwojową do wrodzonych zaburzeń rozwoju mowy pochodzenia korowego. Istnieje wiele hipotez na temat przyczyn niedokształcenia mowy o typie afazji. Najczęściej jednak ( w obu przypadkach ) etiologia pozostaje nie wyjaśniona ( Gałkowski).

Istota NORM.

- Istotnie niższy jest poziom sprawności językowej ( zarówno mówienia, jak i rozumienia ) w okresie kształtowania się mowy dziecka ( Gałkowski za: Tarkowski),

- Zaburzenia mowy należy przeciwstawić opóźnieniu rozwoju mowy, aczkolwiek w pierwszym wypadku mowa nie tylko rozwija się z opóźnieniem, lecz i nieprawidłowo ( Gałkowski za: Majewska)

A. Objawy NORM.

Polscy badacze zajmujący się tą problematyką są zgodni, że dla prawidłowej diagnozy

ORM ważny jest moment pojawienia się pierwszych słów w mowie dziecka. Rozbieżności powstają w chwili ustalania przedziałów czasowych pomiędzy poszczególnymi etapami rozwojowymi i określania kryteriów ilościowych.

- T. Zalewski uważa, że opóźnienia w pojawieniu się poszczególnych stadiów rozwoju mowy nie powinny przekraczać 6 miesięcy. Niepokojące wg tego autora jest natomiast wymawianie przez dziecko 3-letnie zaledwie kilku słów.

- G. Demelowa jest zdania, że jeżeli do 3 roku życia mowa nie rozwinie się

( dziecko wymawia tylko pojedyncze wyrazy, i to proste ) trzeba podejrzewać opóźniony rozwój mowy.

- E. Dilling – Ostrowska stwierdza, że o opóźnionym rozwoju mowy można mówić wówczas, gdy pierwsze słowa pojawią się dopiero między 18 a 24 miesiącem życia, a zdania między 30 a 36 miesiącem życia.

- H. Spionek twierdzi, że jeżeli słownik dziecka 3-letniego zbliża się bardziej do słownika dziecka półtorarocznego niż do słownika rówieśników – to należy uznać, że jego mowa jest poważnie opóźniona.

- Natomiast gdy dziecko w 3 roku życia ma opanowaną umiejętność wypowiadania tylko pojedynczych słów, a w 5 roku życia osiąga poziom prawidłowo rozwijającego się – dziecka 2 letniego, wówczas rozwój mowy jest opóźniony (Gałowski za: Pruszkiewicz).

Powyższe stwierdzenia dowodzą, że istnieją znaczne rozbieżności co do tego, kiedy rozwój mowy należy uznać za opóźniony.

B. Przyczyny NORM.

Najczęściej poważne opóźnienia rozwoju mowy mają podłoże organiczne, wynikające z uszkodzeń środkowego układu nerwowego, obwodowego narządu mowy i zaburzeń sensorycznych, które powstały pod wpływem biologicznych czynników patogennych, działających w okresie płodowym oraz okołoporodowym. Zdarza się też, że NORM jest następstwem deprywacji środowiskowej ( Gałkowski).

1. Społeczne ( zaliczane do egzogennych ) przyczyny opóźnienia rozwoju mowy:

- deprywacje emocjonalne,

- deprywacje psychiczne,

- brak stymulacji rozwoju mowy.

2. Endogenne przyczyny opóźnienia rozwoju mowy.

Bardzo dokładnie przedstawia je G. Jastrzębowska .

• Uszkodzenia układu nerwowego, powstałe w okresie kształtowania i rozwoju mowy:

- uszkodzenie struktur korowych( obszarów mowy w mózgu ) upośledza rozwój zdolności kodowania lub/i dekodowania wypowiedzi słownej, tym samym opóźniając proces nabywania sprawności językowej;

- minimalna dysfunkcja mózgowa, wywołana lekkim uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego w okresie płodowym bądź we wczesnym dzieciństwie ( czynniki genetyczne mają tu również pewne znaczenie );

- uszkodzenie układu pozapiramidowego powoduje trudności w realizacji dźwięków mowy, co prowadzi do opóźnienia rozwoju ekspresji słownej;

- podobny mechanizm przeszkód w rozwoju mowy wykazują uszkodzenia opuszki

w mózgowym porażeniu dziecięcym. Z opuszki mózgu wychodzą bowiem nerwy czaszkowe, unerwiające mięśnie aparatu głosowo – artykulacyjnego i dlatego ich porażenie czy niedowład ma wybitnie destrukcyjny wpływ na ruchy tych narządów

( zwłaszcza, że mowa wymaga ruchów szybkich i precyzyjnych );

- zaburzenia metabolizmu, takie jak fenoyloketonurnia, czy histodynemia również wiążą się z czynnością ośrodkowego układu nerwowego, albowiem zmieniona przemiana materii wywiera blokujące działanie na rozwój komórek nerwowych, uszkadzając podłoże, na którym w przyszłości powinna rozwinąć się mowa;

- napady padaczkowe, stanowiące okresowe przerwanie czynności komórek układu nerwowego i towarzyszące napadom – niekiedy dość długotrwałe – niedotlenienie mózgu mają niszczący wpływ na ośrodkowy układ nerwowy. Napady te mogą wywierać bezpośrednie działanie hamujące na rozwój połączeń pomiędzy komórkami nerwowymi, tzw. synaps, które integrują czynności mózgu i są bardzo ważnym czynnikiem rozwojowym.



Do wtórnych zaburzeń rozwoju mowy i języka, będących bezpośrednim następstwem innych zaburzeń rozwojowych ,zalicza się:

NORM wynikające z :

-upośledzenia umysłowego,

-zaburzenia słuchu,

-rozszczepu wargi i podniebienia,

-zaburzeń emocjonalno-motywacyjnych i zaburzeń zachowania,

-całościowych zaburzeń rozwojowych,

-deprywacji środowiskowych,

-różnych czynników wrodzonych.

Literatura:

1. Bogdanowicz M., Psychologia kliniczna w wieku przedszkolnym, W-wa 1991.

2. Byrne R.Pomówmy o zacinaniu, tłum. T. Zalewski, W-wa 1989.

3. Demel G., Minimum logopedyczne nauczyciela przedszkola, W-wa 1996.

4. Dilling – Ostrowska E. Rozwój i zaburzenia mowy u dzieci w zależności od sto­pnia dojrzałości układu nerwowego, [w:] Zaburzenia mowy u dzieci, red. J. Szumska, W-wa 1982.

5. Gałkowski T., Charakterystyka funkcji mowy i ich zaburzeń, [w:] Wybrane zagadnienia z defektologii, red. T. Gałkowski, 1.1, W-wa 1972.

6. Gałkowski T., Fersten E., Psychologiczne aspekty rozwoju i zaburzeń mowy u dzieci, [w:] Zaburzenia mowy u dzieci, red. J. Szumska, W-wa 1982.

7. Gałkowski T., Grossman J., Zagadnienia rehabilitacji dzieci z zaburzeniami mowyi uszkodzeniami mózgowymi, [w:] Wybrane zagadnienia z defaktologii, red. , T. Gałkowski, t.l, W-wa 1972.

8. Gałkowski T., Jastrzębowska G., Logopedia. Pytania i odpowiedzi, Opole 1999.

9. Jastrzębowska G., Istota i klasyfikacja opóźnień rozwoju mowy,„Audiofonologia", 1997,1.10 (a).



10. Jastrzębowska G., Podstawy teorii i diagnozy logopedycznej, Opole 1998.

11.Kaczmarek L., Rewalidacja dzieci i młodzieży z zaburzeniami mowy, [w:] Pedagogika rewalidacyjna, red. A. Hulek, W-wa 1977.

12.Kania J., Fonetyka dzieci z opóźnionym rozwojem mowy, „Logopedia", 1975,nr 12.

13-Kozłowska K., Wady wymowy możemy usunąć, Kielce 1998.

14.Klasyfikacje zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne, red. S. Pużyński, J. Wciórka, K-ów - W-wa 1997.

15Nartowska H., Różnice indywidualne czy zaburzenia rozwoju dziecka przedszkolnego, W-wa 1986.

16Nartowska H., Zaburzenia rozwoju psychoruchowego, [w:] Yademecum nauczyciela sześciolatków, red. M. Dunin-Wąsowicz,

W-wa 1980.

17 Parol U., Dziecko z niedokształceniem mowy, W-wa 1989.

18Sawa B., Dzieci z zaburzeniami mowy, W-wa 1990.

19. Sovak M., Alalia, „Logopedia", 1971, nr 10.

20Spionek H., Problemy rozwojowe i wychowawcze wczesnego dzieciństwa, W-wa1972.

21 Spionek H., Zaburzenia rozwoju uczniów, a niepowodzenia szkolne, W-wa 1975.

22Styczek I., Logopedia, W-wal980.

23Surowaniec J., Podręczny słownik logopedyczny, K-ów 1993.

24Tarkowski Z., Jąkanie wczesnodziecięce, W-wa 1992.

25. Traczyński T., Ocena logopedyczna dzieci z niedokształceniem lub opóźnionym rozwojem mowy. Trudności rozpoznania, „Zagadnienia Wychowawcze a Zdrowie Psychicznej 1984, nr 2.

26. Zalewski T., Opóźniony rozwój mowy , W-wa 1992.